Een color source Desire 3, een Viper 2.6 Fog Generator, een RP Black screen.
Touw, kabels, laptops, stoffen, operafolie, een donderplaat, verschillende afstoppingsmaterialen…Met mijn vaste samenwerkingspartner scenograaf Theun Mosk en lichtontwerper Wout Panis tilde ik medio januari deze materialen de kleine zaal van ons huistheater de Nieuwe Vorst in. Researchweek. Toneelbeelden maken. Vertical Blue. Première: 11 september 2026.

Controlebeluste wezens

Een paar weken eerder was ik in Dahab, een klein plaatsje in Zuid Egypte om te leren freediven. Freediven is een vorm van duiken waarbij men in één ademtuig tot grote diepte duikt en ook weer boven komt. Ervaren duikers beleven vanaf 30 meter onderwater een ‘free fall’; de druk onderwater duwt hen dieper de oceaan in. “It’s like being swallowed by the ocean, becoming part of it” zegt freediver Alessia Zecchini. In een accelererende wereld onder druk, waarin de menselijke reflex naar beheersing (van onze tijd, leefomgeving, van Groenland, onze gedachtes, van de wolf of überhaupt ecologische ‘Ander’) prominenter en vooral wanhopiger dan ooit lijkt, zocht ik verlossing in dit diepduik fenomeen. Wat doet het met ons als rationele en controlebeluste wezens wanneer we worden opgeslokt door iets groters?

Freediven oefent extreme druk uit op het lichaam: De longen krimpen tot de grote van een vuist, de hartslag daalt tot 10 slagen per minuut. Onderwater wordt het steeds donkerder. Desalniettemin verklaren veel freedivers dat ze optimaal geconcentreerd en intens gelukkig zijn tijdens hun duik. Het is van levensbelang voor deze duikers dat ze zich op grote diepte blijven ontspannen, zowel fysiek als mentaal. De oceaan zijn werk laten doen. Hier vind ik de inhoudelijke parallel met de huidige staat van de wereld om ons heen: Freediven toont dat we ons onder druk ook over kunnen geven, ontvankelijk kunnen blijven, ons mee kunnen laten voeren door de krachten van de oceaan, groter dan wijzelf. Én dat we door bewust te ontspannen, autonoom kunnen blijven. Het stelt ons in staat tot ongelooflijke prestaties, het is iets dat ons kennelijk intens gelukkig kan laten voelen, en het stelt het belang (en de efficiëntie) van onze beheersingsdrift in vraag. Ik zie het als een alternatieve manier van het ‘antwoorden’ van een overweldigende wereld.

Laat het lichaam het overnemen

Ik ben niet ver gekomen daar in Egypte, onderwater. Er zat veel te veel spanning in mijn lichaam, mijn diafragma werd maar niet zacht, mijn longen konden niet inkrimpen en ik liep keer op keer tegen dezelfde grenzen op. Mijn lichaam hield te stevig vast, was hard. Was ik bang? Bang om los te laten, kwijt te raken? (Wat precies? Controle, veiligheid, het bekende? Ik ben toch juist dapper? Een blinde vlek werd uitgelicht, confronterend. Dat is voor een ander essay.) Uren bracht ik door in het water, steeds opnieuw vulde ik mijn longen met lucht, zwom ik naar benden. Ik kwam niet verder dan 21 meter diepte, maar de les was geleerd: Overgave is niet alleen een mentale staat van zijn. Het lichaam moet volgen. Of liever nog: De leiding nemen

Het lichaam aanspreken dus, een eindeloze blauwe horizon, opgeslokt worden… Je mee laten nemen, overgave. Ook als je niet weet waar je heen gaat, wanneer er een einde aan komt, of wanneer je weer adem kan halen. Ik vertaalde mijn ervaringen in het blauw naar eerste schetsen voor toneelbeelden en zintuiglijke ervaringen voor een publiek. In deze eerste week zocht ik samen met Theun en Wout naar hoe we ons publiek mee de diepte in kunnen nemen, én wat er dan in ons openbreekt. De blinde vlekken uitlichten. Wat verschijnt er in ons als we het onbekende induiken? Hoe kunnen we publiek voorbij de menselijke reflex tot beheersing en ‘willen begrijpen’ brengen? Wat komt er tot ons op de bodem van de oceaan? Wat zien we als er nauwelijks nog licht is? Wat leeft er in onze binnenwereld, dat dan gaat spreken?

Wat als een afscheid ons overkomt?

We zochten naar het immateriële oneindige, licht als subject zelf. Niet als iets dat uitlicht, maar dat ís. Het leverde spannende beelden op. Het onderzoek was leuk, de toneelbeelden esthetisch. Maar leuk was uiteindelijk niet waar ik naar zocht. Overweldigd worden, meegenomen worden, freediven, is als een ervaring van het sublieme: Zowel verrukkelijk als verschrikkelijk. Het overkómt je, het doet iets met je, je kan niet anders dan het ondergaan. Het materiële eindigende. Wat als een afscheid ons overkomt? Wat als we dat wat we het allermeest liefhebben moeten loslaten, zonder dat we daar controle over hebben? “The water will run through your hands either way, whether you make a tight fist or softly open your fingers.” Theun verloor zijn vader afgelopen jaar. Ik verloor de liefde. Na een paar dagen werd de wereld die we creëerden niet blauw, maar zwart. Het materiële eindigende, in het oog, in het lichaam van het publiek.

It’s like being swallowed by the performance, becoming part of it.

We eindigde de week met slechts een eerste schets, maar het was onontkoombaar. Het was verrukkelijk, en verschrikkelijk. To be continued.